Wat betekent egoïsme precies en wat zijn de gevolgen?

30 september 2024

Effectief werken betekent resultaatgericht werken. Dit vraagt om het maken van keuzes. Waar richt je je op? Wat geef je aandacht en wat geef je minder of geen aandacht.

Vaak geven deelnemers in onze training timemanagement aan dat ze focus verliezen door tussendoor gestelde vragen van collega’s en managers. Ja, dat is mogelijk, maar je kiest daar dan bewust voor. Een veelgehoorde reactie daarop: ja, maar steeds nee zeggen is egoïstisch en niet collegiaal.

Wat is egoïstisch?

Egoïsme (uit het Latijn en Grieks: ego, εγω, ik) of zelfzucht, is een eigenschap waarbij iemand enkel streeft naar voordeel voor zichzelf. De belangen en het geluk van anderen vindt hij totaal onbelangrijk. Hij houdt niet of geen rekening met anderen.

Wat is het verschil tussen egocentrisch en egoïstisch?

Het onderscheid tussen egoïstisch en egocentrisch gedrag ligt voornamelijk in de intentie en het bewustzijn van de impact op anderen. Bij egoïstisch gedrag brengt iemand bewust schade toe aan anderen. De intentie is winnen of niet verliezen ten koste van de anderen. Egocentrisch gedrag is vaker het resultaat van een onvermogen. Het onvermogen om vanuit verschillende perspectieven naar iets te kijken. En vaak niet slecht bedoeld naar anderen toe.

Het is in mijn optiek een enorme misvatting dat wanneer jij je focust op de resultaten die je graag wilt bereiken of die van jou verwacht worden in je werk, jij egoïstisch of egocentrisch zou zijn. Een belemmerende overtuiging! Je organiseert je aandacht en tijd, zodat je impact hebt. De belangen van een ander vind je echt niet totaal onbelangrijk. En je kunt de situatie ook echt vanuit verschillende perspectieven bekijken. Alleen staan jouw prioriteiten en functiedoelen op 1. Realiseer je dat jouw prioriteiten een gezamenlijk belang zijn en niet alleen jouw belang. Natuurlijk wil je ze zelf graag realiseren. Maar ze leveren op teamniveau en organisatieniveau ook direct voordeel op.

Sterker nog, je zou net zo goed een collega of manager die direct vraagt om jouw support of aandacht egoïstisch kunnen noemen. Maar ook dat is veelal helemaal niet het geval. Het heeft meestal niets met egoïsme te maken. Want ook zij vinden jouw belang waarschijnlijk echt wel belangrijk. En ook zij kunnen de situaties vaak prima vanuit verschillende perspectieven bekijken. Alleen of ze dat op zo’n moment al hebben gedaan, kun je je afvragen.

Kenmerken van egoïsme

• Eigen belang staat altijd en in alles voorop.
• Iemand die enkel en alleen met zichzelf bezig is.
• Minder empathisch. Het inleven in een ander gaat moeizaam of niet.
• Vaak probeert een egoïst op alle mogelijke manieren zijn persoonlijke doelen te bereiken, ook als die de belangen van de ander schaadt.
• De bereidheid om te delen en te geven is laag bij een egoïstisch persoon.

Het bijzondere is dat iemand anders een persoon beoordeelt als egoïstisch. Het is vaak subjectief. Dus het kan heel goed zijn dat de zogenaamde egoïst de belangen van anderen heeft meegewogen in zijn of haar besluit. Er is dus rekening mee gehouden.

De gevolgen van egoïsme

• Het belangrijkste gevolg is dat de mate van onderling vertrouwen afneemt.
• Onderling vertrouwen is de basis van samenwerking en teamwork.
• Je loopt de kans dat je met elkaar meer intern gericht raakt en meer met elkaar bezig bent dan met je (interne) klant. Zeker als je aan elkaars intenties twijfelt.
• De harmonie in het team wordt minder en de onderlinge communicatie kost steeds meer energie.

 In de situatie waarbij een collega instant support van je vraagt en in een situatie waarbij je laat afleiden door vragen tussendoor gaat het in beide gevallen vaak mis omdat er niet vooraf een bewuste keuze en afweging wordt gemaakt. Ben jij degene die een collega wil vragen om support. Stel in het vervolg eerst aan jezelf eens de volgende 3 vragen:

1. Is dit belangrijk voor mijn doelen? 
2. Moet het nu meteen of kan het ook later?
3. Welk effect heeft het mogelijk op de effectiviteit van de ander?

Waar komt egoïstisch gedrag vandaan

Mijn collega Martin roept regelmatig: in de basis zijn we als mens volslagen egoïstisch. In een vechten of vluchten situatie kiezen veel mensen bijna altijd volledig onbewust vanuit instinct voor zelf overleven. Toch lees je in ooggetuigenverslagen bij rampen ook zo nu en dan dat er mensen zijn geweest die zichzelf hebben “opgeofferd”.

De oorzaken van egoïstisch gedrag komen voort uit een combinatie van biologie, psychologie en sociologie. Wij mensen zijn gericht op overleven en voortplanten. Dit zorgt zeker in een competitieve omgeving voor egoïstisch gedrag. In situaties van schaarste schakelen we sneller over naar de vechtstand. Zijn de eerste 3 tot 4 van onze 5 basisbehoeften van Maslow vervuld, dan ontspannen we vaak. Ook ligt aanleg soms in het DNA van persoonskenmerken zoals narcisme.

Ook speelt de psychologie een rol. (Bedrijfs) cultuur, opvoeding en religie spelen een rol bij de ontwikkeling van egoïstisch gedrag. Een fenomeen als eerwraak en de opkomst van de Me Too beweging en alle situaties bij tv-programma’s de laatste jaren laat egoïstisch gedrag en handelen zien. Gedrag waarbij het belang van een ander volledig uit het oog is verloren.

Veel gedrag wordt bepaald en aangelegd in de vroege jeugd. Het blijkt dat kinderen die altijd hun zin krijgen van hun ouders en als prins en prinses worden behandeld, een grotere kans maken om egoïstisch gedrag te ontwikkelen. Dat belooft wat voor de komende generaties met alle “Curling ouders” vandaag de dag. Als je in je vroegste jeugd leert te delen, ontwikkel je gemakkelijker empathie.

Ook emotionele blokkades door trauma’s kunnen leiden tot egocentrisch gedrag een leven lang soms. Een familielid van mij heeft toen hij klein was een paar jaar in een internaat gezeten. Hier leerde hij snel te eten. “Als je niet snel genoeg at, pakten de anderen het van je af”. Ik leerde hem kennen toen hij 65 jaar was. Hij vond het leuk om samen met familie en vrienden op zondag te eten. Hij haalde dan bijvoorbeeld chinees eten. En altijd schepte hij direct als eerste op. Hij liet het bezoek niet voorgaan en dat ging razendsnel. Voor anderen is het soms minder gezellig om mee te maken. Hij was in mijn beleving absoluut niet kwaadwillend naar anderen. Wel had hij moeite om vanuit verschillende perspectieven te kijken. Egocentrisch handelen.

Gezond versus ongezond egoïsme

In mijn optiek bestaat gezond egoïsme niet. Het kan gezonde kanten hebben, maar egoïsme is ongezond. Immers je bent nul geïnteresseerd in de belangen van anderen.

Het is gezond om assertief te zijn. Dit is het vermogen om voor jezelf op te komen en je eigen behoeften vorm te geven. En waarbij je de belangen en behoeften van anderen respecteert en niet schaadt. Dit is gezond. Je bent goed in staat voor jezelf te kiezen en grenzen te stellen. Je kunt alleen goed voor anderen zorgen als je goed voor jezelf kunt zorgen.

Ongezond egoïsme is een pleonasme in mijn optiek. Net als witte sneeuw of brandend vuur. Iemand die niet geïnteresseerd is in de belangen van een ander, werkt en leeft ongezond. Hij denkt in winnen en verliezen. Wij mensen zijn sociale dieren. Wederzijdse afhankelijkheid leidt tot een fijn sociaal leven. Egoïstisch gedrag en handelen leidt vaak tot gedoe en eenzaamheid.

Egoïstisch gedrag herkennen- je kunt het testen

Er zijn een aantal tests en analyses die egoïstisch gedrag meten.

Een veelgebruikte methode om egoïstisch gedrag te meten is door middel van psychologisch onderzoek. Deze tests bestaan uit zelfrapportage vragenlijsten en meer geavanceerde gedragsobservaties. 2 Voorbeelden:

• Narcissistic Personality Inventory (NPI): Deze vragenlijst meet verschillende aspecten van narcisme, een persoonlijkheidskenmerk dat vaak gepaard gaat met egoïstisch gedrag. De test beoordeelt kenmerken zoals een gevoel van superioriteit en een gebrek aan empathie.
• HEXACO Personality Inventory: Dit is een persoonlijkheidstest. Het meet zes verschillende dimensies van de persoonlijkheid, waaronder eerlijkheid en nederigheid. Lage scores op deze dimensies kunnen wijzen op egoïstische neigingen.

Ook zijn er andere meer gedragsgerichte methoden om egoïstisch gedrag te meten. Ze zijn niet afhankelijk van zelfbeschrijvingen en daardoor objectiever. Zo is er een spel dat de dictator game heet. In dit spel krijgen de deelnemers een som geld. Hij moet beslissen welk deel met anderen wordt gedeeld. Hieraan kunnen experts aflezen wat de mate van egoïstisch gedrag is.

Ook is er een spel dat laat zien hoe iemand een verdelingskeuze maakt en reageert op oneerlijke biedingen. Het geeft een beeld over de mate van rechtvaardigheidsgevoel en egocentrisch gedrag.

Ook zijn er functionele MRI-scans op de markt. Deze scans meten hersenactiviteit tijdens besluitvorming. Bepaalde specifieke hersengebieden worden actiever bij egoïstische keuzes.

Empathie is het vermogen om de gevoelens en ervaringen van anderen te begrijpen en te voelen. Het is een essentiële eigenschap voor het kunnen hebben van gezonde relaties. Hoe beoordeel jij jezelf en jouw mate van empathie. Op basis waarvan doe je dat?

Voorbeelden van egoïsme binnen organisaties

Binnen teams en afdelingen komt egoïstisch gedrag of egocentrisch handelen voor. Enkele voorbeelden:

• Een collega van je heeft jullie teamleider een paar keer een idee aan de hand gedaan. In eerste instantie reageerde de teamleider steeds afwijzend. Later dat jaar presenteert de teamleider het jaarplan met de directie erbij. En verkoopt het idee en geeft aan dat hij dit helemaal zelf heeft bedacht. Net als de directeur in de serie van de Luizenmoeder.
• Bij een productiebedrijf houden engineers de instellingen van de machines voor zichzelf. Zo steken ze positief af tegen de andere collega’s. Het gezamenlijke belang, in dit geval het bedrijf, wordt de dupe.
• Een collega verschijnt nooit op gezamenlijke sociale activiteiten zoals teamuitjes en kerstdiners.
• Een collega waar je al vaker mee hebt afgesproken dat hij of zijn vragen even via de Teams Chat zet zodat jij zonder afleiding kunt focussen blijft maar binnen rennen. Hij roept als sorry maar heeft steeds weer een ander excuus om toch de vraag zo te stellen.
• In een vergadering of overleg blijft een collega steeds hetzelfde standpunt herhalen. Zo moet het en niet anders. Als er een compromis bedacht wordt blijft hij of zij bij haar oorspronkelijke standpunt. “Ik ben het er gewoon niet mee eens” “Dat kan toch” “Ik mag toch wel een eigen mening hebben”.

Hoe ontwikkel je empathie en verminder je egoïsme?

• Meet je EQ eens. Je emotionele intelligentie kun je heel goed meten. Zelf heb ik dat eens gedaan en schrok van de uitkomst. Het was voldoende hoor maar zelf verwachtte ik in die tijd een veel hogere score.
• In situaties waar je een besluit wil nemen. Bedenk voor je besluit. Wie zijn er allemaal bij betrokken? Wat is hun belang? Vanuit welk perspectief kijken zij hier mogelijk naar? En nog beter bevraag ze vooraf letterlijk eens.
• Toon interesse en oefen in vragen en doorvragen. Vanuit oprechte interesse gaat dit vanzelf maar je kunt ook beginnen met de competentie oefenen en grote kans dat het interessant wordt. Ik heb, of misschien beter gezegd, ik had een aantal mensen in mijn omgeving die werkelijk nooit een vraag stelden vanuit interesse. En die alleen graag over zichzelf en hun eigen leven en carrière praten. En 0 vragen stellen vanuit interesse in de ander. Natuurlijk wel vragen als …Heb je nog koffiemelk voor me? Dus oefen met vragen en luister actief en vraag door.
• Vraag eens om feedback aan anderen op dit punt. In welke mate vind je dat ik rekening houd met jouw belangen in onze samenwerking? Geef mij eens een cijfer op empathisch handelen? Welke tips of overwegingen heb je voor mij?
• Focus je eens een periode op non-verbale signalen bij anderen in het contact met jou. Hoe kijken ze? Hoe reageren ze? Iedere verbetering begint met bewustwording. Bij emoties van anderen. Probeer de redenen en oorzaken van de emoties te begrijpen zonder direct te oordelen. Dat laatste vind ik persoonlijk nogal een uitdaging. Ik vind direct overal iets van en oordeel gelijk. Non-verbaal straal ik dit dan ook uit.
• Train jezelf op het reguleren van je eigen emoties.
• Onderzoek je eigen emoties en probeer de oorzaken te achterhalen.
• Experimenteer eens met meditatie. Door in rust je zelf meer bewust te maken van je eigen gedachten en gevoelens, ontwikkel je jouw empathische vermogen. Focus op je ademhaling en observeer je gedachten zonder oordeel.
• Overweeg eens vrijwilligerswerk te gaan doen. Delen vermenigvuldigen. Vanuit een ander perspectief dan jezelf ga je aan de slag.

Zorg in je werk dat je keuzes maakt en dat je weet hoe jij je week en dagen graag inricht. En ook waarom. Dit zorgt ervoor dat je vanuit een duidelijke visie en een helder beeld werkt. Dit maakt het gemakkelijker om aan anderen aan te geven wat je graag ziet in de samenwerking. Hierdoor ben je ook weerbaarder voor eventueel egoïstisch of egocentrisch gedrag van collega's, klanten en opdrachtgevers. Je kent je grenzen en geeft ze dan ook gemakkelijker aan.

Geef zelf het goede voorbeeld in het gedrag dat je zelf waardeert. Sta stil bij de belangen en gevoelens van anderen en probeer samen tot een gezamenlijke werkwijze te komen. Een win-win relatie.

Poeh, na de research en het schrijven van deze blog kom ik erachter dat ik links en rechts egocentrische trekken heb. Ik kan heel goed vanuit andere perspectieven denken en voelen, alleen kies ik bijna altijd voor mijn eigen perspectief, zeker als ik het issue of onderwerp belangrijk vind. Ik verkoop het aan mezelf als het hebben van een visie.