Hoe kan ik mijn empathisch vermogen vergroten?

27 januari 2025

Deze specifieke vraag stellen veel mensen zichzelf. Logisch, want mensen met een goed ontwikkeld empathisch vermogen bouwen en onderhouden gemakkelijker relaties met anderen. Ze communiceren soepeler en effectiever en werken gemakkelijker samen. Wie wil dat niet? Valt empathie te ontwikkelen? En als dat kan, hoe dan? Wat moet je ervoor doen en laten?

Wat is empathie?

In de Dikke van Dale wordt Em-pa-thie omschreven als: het vermogen om zich in de gevoelens van anderen in te leven. In de Van Dale gaat het dus om gevoelens. Experts op het gebied van menselijk gedrag beschrijven het breder. Zij geven aan dat ook het vermogen ervaringen en gedachten te begrijpen en aan te voelen en zelf mee te voelen met de ander en zijn emoties.

Wij mensen zijn sociale dieren. We hebben elkaar nodig om te overleven. In een vorige blog ben ik al eens dieper ingegaan op nee zeggen. En uitgelegd waardoor het evolutionair bepaald is dat we vaak moeite met nee zeggen, als een ander je iets vraagt. Bij empathie is dat net zo. Het bepaalt in belangrijke mate hoe jij relaties kunt aangaan, jij kunt samenwerken, omgaat met conflictsituaties en jij je staande houdt in de samenleving en een groep. Het is een ingrediënt om te overleven als mens. Maar zoals eerder aangegeven. De manier van uiten verschilt wel per persoon.

Mensen met een persoonlijkheidsstoornis zoals bijvoorbeeld bij een psychopaat, sociopaat en bij een narcist in mindere mate, ontbreken vaak emotionele empathie. Cognitief is vaak wel ontwikkeld. Hierdoor zijn ze goed in staat te manipuleren. Mensen met een vorm van autisme hebben wel van een mate van emotionele empathie maar hebben een uitdaging op het cognitieve deel.

Heeft ieder mens empathie? En kun je het ontwikkelen?

Het korte antwoord op beide vragen is ja! Ieder mens heeft een mate van empathie. Het is onderdeel van mens zijn. De mate waarin iemand het uit en kan uiten kan sterk verschillen. Empathie heb je in verschillende soorten en vormen:

• Emotionele empathie. Bij deze vorm van empathie voel je de emoties van anderen goed aan en je voelt echt mee. Dus ervaart de emotie zelf ook vaak op dat moment. Ik merk het persoonlijk regelmatig als ik meehuil bij het kijken naar verdriet in een film kijk.
  
  
• Cognitieve empathie. Bij deze vorm begrijp je de gedachten van anderen goed. Ook begrijp je dat mensen vanuit verschillende invalshoeken naar dezelfde situatie kijken en begrijp je de invalshoeken. En koper beleeft de prijs van een product of dienst op een andere wijze dan de verkoper ervan. Bij een goed onderhandelaar of mediator is deze vorm vaak goed ontwikkeld. Je kunt de belevingswereld van een ander begrijpen en dat is handig om tot een oplossing of compromis te komen.
  
  
• Compassievolle empathie: bij deze vorm heb je de neiging en de wil om in actie te komen en support of ondersteuning te bieden. En je combineert dit met emotionele en cognitieve empathie. Een teamleider merkt op dat de resultaten van een teamlid achter blijven. In plaats van oordelen en aanspreken gaat de teamleider het gesprek aan en vraagt de collega vanuit interesse. De collega heeft een uitdaging in het gezin. Haar partner heeft gezondheidsklachten. De teamleider geeft aan dat ze in deze situatie goed begrijpt dat de focus op het werk vermindert. Ze biedt de collega aan bepaalde werkzaamheden te laten liggen en ze mag meer thuis werken. Ook spreken ze af iedere week samen koffie te drinken in het kader van interesse en support.

Wat is het tegenovergestelde van empathie? Hoe noem je dat?

De tegenhanger van empathie is apathie. Dit is een vorm van onverschilligheid. Je kunt weinig tot geen emotionele reactie op de gevoelens van anderen laten zijn. Ook egocentrisch is een tegenhanger. Bij egocentrisch is een persoon vooral met zichzelf bezig en leeft zich niet in een ander in.

Ook sympathie is geen empathie. Het is niet het tegenovergestelde maar er zit wel een wezenlijk verschil in. Bij sympathie voel je medelijden en leef je mee. Het is niet per se zo dat je je goed in de ander kunt verplaatsen. Je kijkt er als het ware van enige afstand naar. Bij empathie kun je je echt goed in de situatie verplaatsen en inleven.

Hoe empathisch vind jij jezelf? En op welke soort(en) scoor jij goed denk je? En hoe beoordelen anderen in jouw omgeving jouw empathische vermogen? Heb je dit weleens onderzocht?

Er zijn de nodige tests en analyse tools die EQ en empathie meten. Feedback vragen of 360 feedback kun je overwegen. Zelf heb ik een aantal jaren geleden de Toronto Empathy Questionnaire eens gedaan. Voordat ik de analyse invulde, dacht ik dat ik qua EQ goed ontwikkeld was. Nou dat bleek toch iets minder. Uiteindelijk 62 op de score van 0-100. De uitleg erachter ben ik vergeten. Waarschijnlijk minder interesse in de insteek van de ander destijds.

In alle eerlijkheid merk ik wel dat naarmate ik meer levenservaring krijg, lees ouder wordt, empathie bij mij aan verandering onderhevig is. Ik kan minder goed tegen ellende en verdriet. Armoede in de wereld en oorlog overal. Als kind kon ik uren bezig zijn met een verdrietige situatie en me indenken hoe het zou zijn en wat ik zou doen in zo’n situatie. Nu sluit ik me steeds meer af waar dat gemakkelijk kan. Geen nieuws kijken is easy en tijdelijk uit de buurt blijven van mensen met ellende ook. Compassie dus in actie willen komen en helpen doe ik heel selectief. Met name bij mensen waar ik close mee ben en of veel respect voor heb. Dit roept bij mij de vraag op:

Wat is het effect van ouder worden op de mate van empathie?

De invloed van ouder worden op empathie is complex. Het blijkt positieve en negatieve veranderingen te kunnen hebben. Dit hangt af van levensfase, persoonlijke ervaringen, en gezondheid. Uit onderzoek komt naar voren dat compassie empathie toeneemt bij ouder worden. Oudere mensen zijn meer gericht op het onderhouden van waardevolle relaties en zijn vaak iets geduldiger.

De emotionele empathie neemt vaak iets af. Met het ouder worden beleef je de emoties van anderen minder intens.

De cognitieve empathie blijft stabiel of neemt af. In mijn beleving is dat ook een beetje afhankelijk van de gezinssituatie. Mensen met kinderen en kleinkinderen krijgen veranderingen in perspectieven van de jongere generaties sneller en gemakkelijk mee dan mensen zonder kinderen. Uiteraard als je open en geïnteresseerd in het leven staat en veel sociale contacten hebt, krijg je de veranderende perspectieven ook mee. Je krijgt meer situaties waarin je wordt uitgedaagd je in te leven en het te begrijpen.

Ook de gezondheid speelt een rol. Je kunt je voorstellen dat aandoeningen als Parkinson, Alzheimer en andere hersen gerelateerde aandoeningen een negatief effect op de mate van empathie kunnen hebben. Net als medicijngebruik. Ook traumatische gebeurtenissen en stress hebben vaak een negatief effect.

Wat is het effect van chronische stress op empathie?

De vraag stellen is hem beantwoorden. Onlangs heb ik in een blog aandacht besteed aan de effecten van chronische stress. Chronische stress heeft een negatief effect op empathie. Het heeft invloed op de hersenstructuren en op de emotionele “ruimte” die je nodig hebt om empathie te ervaren. Hoge cortisolniveaus maken je emotioneel vermoeid en zorgen voor minder aanmaak van dopamine. Deze emotionele vermoeidheid zorgt er vervolgens voor dat je minder goed kunt invoelen en inleven. Het constant "aan staan" – met onze huidige levensstijl waarin we continu bereikbaar willen zijn en actief bezig zijn heeft impact op empathie. Wij zijn constant alert en actief, zonder voldoende rust te nemen. Dit leidt vaak tot chronische stress, cognitieve overbelasting en emotionele uitputting. Minder ruimte voor empathie.

We weten nu wat empathie betekent. En weten iets over de verschillende vormen. En we hebben stil gestaan bij ingrediënten die een negatieve impact kunnen hebben op je empathisch vermogen.

Kan de mate van empathie groeien en kun je empathie trainen?

Ja, dat kan. Het is een vaardigheid, en vaardigheden kun je trainen en ontwikkelen door te oefenen.

Tips om je empathische vermogen te vergroten:

Tip 1 

Schenk aandacht in contact met een ander. En richt je op echt verbinding maken met anderen. Kijk goed naar wat je ziet en luister actief. Onderzoek en stel vragen vanuit oprechte interesse. En vraag door op de gedachten, beleving en emoties van anderen. Probeer niet te oordelen en train jezelf op empathisch luisteren.

Tip 2 

Reflecteer zelf regelmatig en vraag feedback aan mensen in je omgeving. Geeft inzichten die je kunt gebruiken bij het trainen van deze vaardigheid.

Tip 3 

Probeer snel oordelen te voorkomen en uit te stellen.

Tip 4 

Verdiep je in verschillende levensopvattingen en culturen. Lees boeken, luister podcasts over mindfulness en bezoek andere culturen.

Tip 5

Neem in ieder geval de tijd om echt naar mensen te luisteren.

Tip 6

Leef bewust, probeer chronische stress te verminderen en zorg voor voldoende rust en slaap.

Door de research voor het schrijven van deze blog. En in de periode (aantal dagen) van het schrijven zelf, kom ik erachter dat ik vooral situationeel empathisch ben. Bij mensen, waar ik mee om ga en respect voor voel in de basis, ben ik denk ik cognitief en emotioneel empathisch. Bij een hele kleine groep kom ik nog in actie. Voor mensen, die ik ken, waar ik niet mee om ga en respect voor voel is het sympathie. Ik merk dat ik relatief snel oordeel en vaak ook nog veroordeel.

Hoe zit dat bij jou?

In de komende tijd ga ik besteden aan zelfonderzoek op het thema omgaan met emoties van anderen en verder onderzoek van mijn empathisch vermogen.

Ik wens je alle goeds.