Keuzestress, wat is het en hoe ga je ermee om?

03 oktober 2024

Effectief werken is proactief werken. En proactief werken vraagt om de juiste keuzes maken.

In deze blog wil ik je graag meenemen in het thema keuzes maken en keuzestress. We besteden aandacht aan:

• Wat is keuzestress?
• Wat zijn de oorzaken van keuzestress?
• Hoe herken je keuzestress bij jezelf – wat zijn symptomen?
• Wat te doen bij keuzestress?
• Keuzestress tips voor in je werk

Veel deelnemers in onze training timemanagement vinden keuzes maken en prioriteiten stellen en vormgeven in de praktijk best lastig. De mindset bij het maken van keuzes gaat bij de “gemiddelde deelnemer” veelal over de volgorde van acties en taken. Dit is organiseren en niet prioriteren. Focus op de juiste resultaten en prioriteren gaat over wat wel en wat niet. Waar moet ik me op focussen en wat kan ik beter loslaten? En als niet alles meer gerealiseerd kan worden; wat laat ik dan los?

Er komt heel veel informatie op de gemiddelde professional af. Met vragen, verzoeken, uitdagingen en problemen via e-mail, Teams, Whatsapp, ticketsystemen, binnen rennende collega’s en telefoon. Dit vraagt om kiezen en meer nog om gericht de juiste keuzes maken. En dan weer door. Blijf je hier te lang in hangen en vind je keuzes maken lastig. Mogelijk heb je dan te maken met keuzestress.

Wat is keuzestress

Keuzestress, het woord zegt het al, is dat je spanning en echt stress ervaart op momenten dat je een keuze mag maken of moet maken. Je wilt de perfecte keuze maken. En raakt de controle over je beslissingen kwijt. In mijn beleving ontstaat keuzestress vooral als je vooraf niet bij je mogelijke keuze hebt stilgestaan en er over nagedacht hebt. En wanneer je onverwacht, zonder tijd voor overweging en zonder filter, uit veel opties moet kiezen. De angst om een verkeerde keuze te maken speelt op en de spanning dat je geen keuze durft te maken ook. Keuzes maken in het algemeen vraagt energie van je. Keuzestress kost je veel energie. Energie die je daardoor niet meer kunt gebruiken om te presteren.

Een voorbeeld:
In de zomer ga ik met onze zoon bij mooi weer vaak naar een buitenzwembad in de buurt. Vaak nemen we een vriendje van hem mee. Bij zo’n middag hoort natuurlijk af en toe een ijsje. Het is druk en je staat in de rij. En dan ben je aan de beurt. "Pap, welke mag ik en hij kijkt naar de 10-12 ijsjes op de ijs poster?" Kies maar. En dan ontstaat de spanning. “Ik weet het niet, nee ik weet het niet”. Hij begint er zelfs bij te springen. “Nou kom op kies of anders kies ik”. Op zo’n moment komt het goed maar hij heeft een keuzestress momentje beleefd.

Wat zijn de oorzaken van keuzestress – hoe herken je keuzestress?

Keuzestress kan ontstaan door meerdere oorzaken:

• Je wilt de perfecte keuze maken. Perfect bestaat niet. Je blijft analyseren en afwegen. De spanning loopt op. Je voelt dat je een keuze moet maken maar hebt de perfecte optie nog niet in beeld.
• Plotseling keuzes moeten maken zonder filter. Wat is een filter? Met een filter wordt een afwegingskader bedoeld. In het voorbeeld met mijn zoon en zijn ijsje. Als hij met een andere ouder in het zwembad is, vindt hij de keuze makkelijker. Hij weet dat hij dan het goedkoopste ijsje moet kiezen. Dat is een filter.
• Minder goede voorbereiding. Als je niet over optie, scenario’s en gevolgen hebt nagedacht kan er keuzestress ontstaan.
• Consequenties van een keuze niet goed kunnen overzien. Mensen die bezig zijn met een andere auto twijfelen nu elektrisch of toch maar niet. Wat gaat de overheid doen?
• Twijfel aan jezelf door keuzes met een negatieve impact of slechte ervaring in het verleden. Zo heb ik ooit een warmtepomp gekocht voor een vaste prijs en dit verandert later in op nacalculatie. Dit kostte ons een paar duizend euro meer dan bij aangenomen werk. Ik ervaar nu vooral bij investeringskeuzes sneller stress.
• Een overload aan informatie vraagt veel lezen en scannen. Kiezen kost daardoor meer energie waardoor keuzestress kan ontstaan.
• Focus is een spier. Keuzes maken ook. Als je vermoeid bent en veel keuzes op een dag moet maken, kan keuzestress ontstaan door vermoeidheid. Je twijfelt aan jezelf of je alles nog helder ziet. Soms is dan geen keuze maken voor je gevoel minder erg dan niet de juiste keuze maken. Maar dat voelt ook niet fijn. Stress bouwt op.

Hoe herken je keuzestress bij jezelf?

Je kunt jezelf eerst eens afvragen; maak ik gemakkelijk beslissingen? Kies ik gemakkelijk? In welke situaties wel? En in welke situaties kost het meer tijd en energie? Zo doe je een keuzestressonderzoek of een keuzestresstest bij jezelf. Verbeteren begint met bewustwording.

Als je vrij veel tijd besteed aan voorbereiden en je blijft hangen in afwegen en je het besluit nemen uitstelt. Je voelt een soort van onrust. Je vraagt om de visie van anderen. Wat zou jij doen? En ook daarna blijf je twijfelen. Je gaat in je hoofd zitten en piekert. En schuift een besluit nemen weer voor je uit. Je komt voor je gevoel vast te zitten.

Een ander signaal is al je blijft twijfelen over een keuze die je al hebt gemaakt. En er steeds op terugblikt. Je voelt je minder blij over jouw keuze maar je voelt je mogelijk ook minder blij met jezelf. Heb ik er wel goed aan gedaan? Je gedachten bepalen je gevoel. De spanning bouwt op in de vorm van keuzestress.

Bij mezelf merk ik vooral in mijn hoofd zitten, piekeren, onrust, minder goed slapen of er zelfs over dromen. En ik raak zorgelijk en kribbig in mijn reacties. Zeker als iemand ernaar vraagt. Heb je al een besluit genomen? Heb je … al besteld? Hoe wil je verder gaan met? Op zo’n moment voel ik me een soort van “betrapt” en realiseer ik me dat uitstellen niet voor altijd kan. En dan ben ik net dat kind in de rij met 20 wachtenden achter me en ik moet kiezen. Keuzestress.

Wat zijn de effecten van keuzestress?

Keuzestress is een normale menselijke reactie die bijna iedereen wel eens ervaart. De directe effecten heb ik hierboven beschreven. Psychologische effecten kunnen er ook door ontstaan:

• Moeite nemen met besluiten in het algemeen. Er ontstaat een soort van besluiteloosheid. Alles wat pijn doet vermijd je. Doet besluiten nemen pijn dan neem je ze steeds minder.
• Minder zelfvertrouwen en twijfel. Je wilt de foute keuze vermijden en vind jezelf minder goed in goede beslissingen nemen. Zeker als je een slechte ervaring hebt meegemaakt in de zin van een echt foute keuze gemaakt, dan ga je twijfelen aan je keuzes en aan jezelf.
• Burn out achtige klachten. Dit is vaak een combinatie van aspecten waardoor keuzes maken steeds lastiger wordt. Je bent moe en je scope en filters worden minder.
• Impact op relaties. Keuzestress kan impact hebben op samenwerking en op relaties. Als je regelmatig keuzestress ervaart terwijl je compagnon of collega heel gemakkelijk de keuze maakt en hierachter staat, gaat je keuzestress vertragend werken. Is dit incidenteel dan is er niks aan de hand. Maar gebeurt dit vaker in meer situaties dan kan dat een negatieve impact hebben.

Wat te doen bij keuzestress?

Je kunt zelf veel doen om keuzestress te voorkomen en mee om te gaan:

• Zorg voor minder keuzemogelijkheden. Je kent vast het verhaal van Steve Jobs, de oprichter van Apple. Hij droeg altijd dezelfde combi kleding. Hier had hij meerdere sets van. Hij wilde geen onnodige tijd besteden aan onbelangrijke keuzes maken.
• Gebruik een prio filter. Stel prioriteiten in volgorde van belangrijk. Dit zijn duidelijk omschreven resultaten. De volgorde bepaalt in de praktijk jouw keuzes. First things first. Dus je kiest voor prio 1. Loopt dat dat aandacht prio 2. Dit voorkomt keuzestress. En je weet ook waar je helemaal niet voor kiest. Alles wat niet in het filter staat, wordt buiten beschouwing gelaten. Een variatie op het prioriteitenfilter is een normenfilter, dat aangeeft hoeveel tijd je beschikbaar hebt voor resultaten, op basis van hun prioriteit. Bijvoorbeeld: Norm 1 - Een klantvraag binnen twee dagen beantwoorden. Norm 2 - Een vraag van de directie binnen twee dagen beantwoorden. Als er echter een klantvraag al een dag openstaat en een directievraag ook een dag geleden is ingediend, krijgt de klantvraag voorrang.
• Maak een plan vooraf. Bepaal wat je wil gaan onderzoek en afwegen en bepaal op basis waarvan je keuze maakt. Bijvoorbeeld: de goedkoopste keuze of de keuze met de meeste garantie.
• Werk gestructureerd en bij voorkeur met een vaste structuur. Zo weet je waar je aan toe bent en dat geeft rust. Je hoeft niet steeds opnieuw te bedenken: wat ga ik doen?
• Vraag om steun van mensen die je waardeert. Hoe kijk jij hiernaar? Wat zou jij doen?
• Volg je gevoel bij keuzes maken. Belangrijk is in ieder geval ...ontken nooit je intuïtie. Je eerste gevoel is vaak goed.
• Besteed voldoende tijd en aandacht aan reflectie en review. Neem afstand van de inhoud en zelfs afstand van werkplek en blik eens terug en evalueer. Kijk eens terug op je besluiten en keuzes. Waar beslis ik gemakkelijk? En waarom? En waar heb ik keuzestress ervaren.
• Verdiep je eens in het thema. Bespreek met collega’s, lees blogs of bestel en lees een keuzestress boek.

Ook kun je keuzestress verminderen of voorkomen door aandacht aan je lifestyle te besteden:

• Slaap voldoende en neem regelmatig pauzes met frisse lucht en beweging. Een gezond besluit uit een gezond lichaam en geest.
• Beweeg regelmatig. Bewegen zeker in de frisse lucht werkt stress verlagend dus ook keuzestress verlagend.
• Zorg voor een goede balans in werken en privé en een goede balans inspannen en ontspannen.

8 Keuzestress tips voor in je werk

Het laatste deel van deze blog wil graag besteden aan 100% praktische tips. Deze tips geven we ook aandacht in onze cursus timemanagement en timemanagement training.

1. Plan vaste elementen in je agenda voor specifieke taken. Dit geeft structuur en je hoeft geen keuze meer te maken anders dan je inhoudelijk voorbereiden. Zo schrijf ik blogs op maandagochtend.
2. Eindig iedere werkdag 20 minuten voor je naar huis wilt met inhoudelijk bezig zijn. En maak je plan voor morgen. Dit voorkomt keuzetijd en keuzestress om prime time de volgende dag.
3. Train jezelf in beslissen, Nee, bij elke e-mail, brief, notitie of app bepaal je: weggooien, bewaren of actie ondernemen. Zo train je jezelf in het maken van snelle beslissingen.
4. Bouw een blok voor ad hoc op vaste momenten op de dag. Je hoeft geen keuze meer te maken wat te doen met een ad hoc vraag.
5. Sluit je verzamelplekken als je productief wilt zijn. Zo zie je geen Teams-berichten of mails en andere zaken. Over wat je niet ziet hoef je geen keuze te maken.
6. Maak slimme afspraken. Zo hoef je niet steeds te kiezen; wanneer ga ik het doen?
7. Plan 1 uur reflectie per week in. En kijk terug om je werk, projecten en besluiten.
8. Kies voor een top 3 taken per dag. Kies iedere dag max 3 taken die je de volgende dag wilt gaan fixen. Zo train je jezelf in besluiten nemen.